دالم سجاره اوفتلمولوڬي دنيا، ابن هيتم مروڤاكن علموان ڤرتام يڠ برجاي مڠهورايكن فوڠسي مات دالم منچرنا كنمڤقکن سسواتو اوبجيک ڤد ابد ک-11.
فكتا يڠ دكموكاكن بلياو تله ممبوک لمبرن بارو دالم بيدڠ ساءين س اوڤتوميتري سهيڠݢ منجادي ڤنچتوس كڤد ڤنچيڤتاءن ميكروسكوڤ، تيليسكوڤ سرتا ڤڠڬوناءن كاچ مات دالم تمدون ماءنسي.

براتوس-راتوس تاهون سبلوم فلسفه هيثم ايت دتريما اوليه مشاركت دنيا، ماءنسي ممڤوڽاءي ببراڤ ڤندڠن بربيذا مڠناءي كونسيڤ دان فوڠسي مات.
كباڽقن علمون كونو سڤرتي ڤلاتو ڤرچاي كڤد كونسيڤ مات اكتيف يڠ ممبري مقصود ڤڠليهتن برڤونچا درڤد چهاي يڠ كلوار دري مات. سمنتارا سڬلينتير علمون سڤرتي Aristotle ڤولا برڤڬڠ دڠن تيوري ڤڽوسوڤن، يڠ مڽاتاكن ڤڠليهتن ماءنسي برڬنتوڠ ڤد تاهڤ چهاي يڠ ماسوق كدالم مات.
مڠيمباو كمبالي كأبد ڤرتام سبلوم مسيحي، مات منجادي ايسو هاڠت اڤابيلا توڤيک كرابونن دڤربينچڠكن. اين كران، مسئله رابون كتيک ايت منجادي ساله ساتو فكتور كڤينچڠن سسبواه كراجاءن اڤابيلا ڤمبسر٢ اوتام يڠ تله براوسيا ترڤقسا ملتقكن جاوتن كران تيدق ممڤو لاڬي اونتوق ممباچ.
فكتا اين دسوكوڠ اوليه ڤنموان سورت ڤلتقن جاوتن برتوليس تاڠن سأورڠ ڤمبسر روم برتاريخ كيرا٢ 100 تاهون سبلوم مسيحي. دالم سورت ترسبوت، ڤمبسر ايت منكنكن ڤونچا ڤلتقن جاوتن اداله دسببكن اوليه مسئله رابون دكت يڠ كرونيک.
ڤد اول ابد ڤرتام مسيحي، اورڠ٢ يڠ هيدوڤ ڤد زمان ترسبوت مڠڬوناكن ڬلس ڤوتيه برايسي اءير اونتوق ممبسركن ڤندڠن سسواتو اوبجيک يڠ دكت. ڤرينسيڤ ترسبوت جوڬاله يڠ منجادي ڤنچتوس كڤد ڤنچيڤتاءن كنتا چمبوڠ.
ڤد ابد ک-13، ياءيت 200 تاهون سلڤس ابن هيثم مڠهورايكن ڤرينسيڤ چهاي دان فوڠسي مات، باروله چرمين مات ڤرتام ددنيا دچيڤتا. باڬايماناڤون، ڤد كتيک ايت اهلي ساءين س كونو ماسيه بلوم داڤت مروڠكاي اڤاكه يڠ مڽببكن مسئله كابور ڤندڠن ايت بوليه برلاكو.

ڤد اول ابد ک-16، Paus Leo X ڤولا تله منموءي كنتا چكوڠ اونتوق مڠاتسي مسئله رابون جاءوه. برتيتيق تولق درڤد ڤنموان ايت، ڤد 1604، Kepler مونچول برسام تيليسكوڤڽ دڠن مڠڬابوڠكن ڤرينسيڤ كنتا چمبوڠ دان كنتا چكوڠ.
دالم ماس يڠ سام، بلياو توروت مڽاتاكن بهاوا كونسيڤ ڤڠليهتن ماءنسي اداله سام سڤرتي تيليسكوڤ – ملالوءي ڤروسيس ڤنتولن دان ڤمبياسن چهاي كتيتيق فوكوس ددالم مات. سكيراڽ تيتيق فوكوس ايت بروبه، ڤندڠن اكن منجادي كابور. دڠن كات لاءينڽ، سسأورڠ ايت اكن منجادي رابون جک ڤراوبهن بنتوق برلاكو ڤد ببولا ماتاڽ.
سكاليڤون فكتا مڠناءي رابون تروڠكاي ڤد ابد ک-17، تتاڤي القرءان تله ڤون مڽاتاكن حقيقة ايت.
دالم سوره يسٓ، الله برفرمان; “… كامي بركواس مڠهاڤوسكن بنتوق بيجي مات كڤالا مريک منجادي رات (ليڤير) سهيڠݢ ماسيڠ٢ منرڤا منچاري-چاري جالن (يڠ بياسا دلالوءي). مک، باڬايماناكه مريک داڤت مليهت؟“ (يسٓ : 66)
برداسركن اية دأتس، تله دجلسكن ساتو كاءيتن دأنتارا ڤروبهن بنتوق مات دان تاهڤ ڤڠليهتن ماءنسي. دالم ارتي كات لاءين، اية ايت جوݢ ممباوا مقصود بهاوا ڤندڠن سسأورڠ اكن منجادي كابور سكيراڽ ببولا مات بروبه بنتوق.
كتيک ماءنسي مليهت، چهاي اكن مماسوقي مات ملالوءي ريتينا دان ترڤنتول دتيتيق فوكوسڽ يڠ ترلتق دبهاڬين دينديڠ بلاكڠ ريتينا. اڤابيلا ببولا مات بروبه بنتوق سام اد سماكين لونجوڠ اتاو مليڤير، سچارا اوتوماتيک تيتيق فوكوس مات اكن توروت بروبه ستروسڽ مڽببكن مسئله رابون.

سچارا اساسڽ، ببولا مات ماءنسي اداله ماتڠ سجق دلاهيركن دڠن بربنتوق بولت اتاو سفيرا سچارا سكات. كتيک ڤروسيس تومبسرن برلاكو، ساءيز مات اكن بروبه مڠيكوت كسسواين اوسيا. سماس ملالوءي فاسا اين، فكتور لواران سديكيت سباڽق بوليه مڠڬڠڬو ڤروسيس ڤمبسرن ببولا مات سچارا سكات.
كبياساءنڽ، اي اكن مڽببكن ببولا مات منجادي لونجوڠ سهيڠݢ مڠعاقبتكن تيتيق فوكوس براد سماكين جاءوه درڤد ريتينا. ڤركارا اين دکلاسيفيكاسيقن سباڬاي رابون جاءوه دان ممرلوکن كنتا چكوڠ اونتوق ممفوكوسكن كمبالي ڤنتولن چهاي تڤت كتيتيق فوكوس.
بربيذا دڠن رابون دكت، ببولا مات اكن بروبه منجادي سماكين مليڤير دان مڽببكن تيتيق فوكوس براد لبيه دكت دڠن ريتينا. ڤركارا اين بياساڽ برلاكو دسببكن اوليه فكتور اوسيا. اڤابيلا تيتيق فوكوس براد همڤير دڠن ريتينا، كنتا چمبوڠ دڤرلوكن اونتوق مموستكن چهاي يڠ ماسوق كدالم مات منوجو كتيتيق فوكوس.
كسيمڤولنڽ، اڤ يڠ دجلسكن ددالم القرءان ترڽات سلاري دڠن ڤنموان ساءين س مودن.

