اوليه مستيک
ترلتق دسلاتن لاءوتن ڤاسيفيک دان لبيه كورڠ 3،600 كيلوميتر دري Coast of Chile, Easter Island اتاو ڤولاو ايستر دڤرچاياءي انتارا ڤولاو ترڤنچيل ددنيا. ڤولاو اين توروت دكنلي دڠن نام لاماڽ، راڤا نوي. ڤندودوق ڤولاو اين براد دباوه كرعيتن چيلي.
نام اصل ڤولاو ايستر، Te Pito o Te Henua، برمقصود ‘ڤوست دنيا’. نامون، اڤابيلا ڤنروک ايروڤه ڤرتام منجلاجهي ڤولاو اين، Jacob Roggeveen دري بلندا ڤد هاري ‘ايستر سندي’، 5 اڤريل 1722، اي كمودين دكنلي دڠن نام ڤولاو ايستر.
دالم چاتتن Jacob، بلياو مڠڬامبركن ڤندودوق دڤولاو اين بركوليت چره، تليڠا ڤنجڠ، رمبوت ميره دان بربادن بسر يڠ دچاچه تاتو اتاو چت، سرتا مڽمبه ڤاتوڠ٢ بسر.

ڤولاو ايستر يڠ بربوكيت كچيل، تيدق برڤوكوق دان تربنتوق درڤد ڬونوڠ براڤي يڠ تله لاما ماتي ممڤوڽاءي ميستري ترسنديري. ڤاتوڠ٢ مونوليتيک ڬرڬاسي يڠ مڽروڤاءي بنتوق كڤالا دان دادا ماءنسي دديديريكن مڠهالا كلاءوتن لواس ڤاسيفيک. دالم دنيا ساءينتيفيک دان سجاره، اي دكنلي سباڬاي ڤاتوڠ موءاي.
سجق ڤرتام كالي دتموءي، ڤاتوڠ٢ ڬرڬاسي اين تله ممبيڠوڠكن راماي ڤڠكاجي. ڤرسوءالن ڤاليڠ ڤوڤولر، باڬايمان ڤاتوڠ اين دچيڤتا، مڠاڤ اي دچيڤتا دان باڬايمان اي دباوا اونتوق دلتقكن دلوكاسي-لوكاسي ترسبوت.
ڤاتوڠ٢ باتو اين ممڤوڽاءي كتيڠڬين ڤوراتا 460 سينتيميتر دان سبرت 14،000 كيلوڬرم. اد انتارا ڤاتوڠ موءاي اين مميليقي كتيڠڬين 1،000 سينتيميتر دان برتڽ دأڠڬركن لبيه دري 80،000 كيلوڬرم.
جک دفيكير سچارا لوڬيک، مان موڠكين ماءنسي ممڤو مڠڠكت ڤاتوڠ باتو موءاي يڠ برتڽ ڤولوهن ريبو كيلوڬرم. اداكه اورڠ زمان دهولو دڤولاو اين ممڤوڽاءي تيكنولوڬي يڠ سربا چڠڬيه؟ اتاو موڠكين اد ڤرتولوڠن درڤد مخلوق اسيڠ؟

ڤولاو ايستر دڤرچاياءي مولا دديامي سراماي 100 اورڠ يڠ موڠكين تله هيلڠ اره دلاءوتن ڤاسيفيک، سبلوم منجومڤاءي ڤولاو اين سجق 1400 تاهون دهولو.
ڤد ماس ايت، ڤولاو ايستر كاي دڠن فلورا، فاونا، ايكن، بوروڠ دان سومبر ماكنن. دڠن سومبر ماكنن يڠ اد، ڤنداتڠ بارو اين مولا منمبهكن بيلڠن ڤوڤولاسي مريک. بيلڠن ڤنداتڠ بارو اين برتمبه دڠن ڤست سهيڠݢ ممڤوڽاءي بودايا ارتيستيک دان ريتوال كأڬاماءن.
اكن تتاڤي، سومبر يڠ اد ايت تيدق داڤت منمڤوڠ ڤنيڠكتن ڤوڤولاسي دكڤولاوان ترسبوت. مک، برمولاله كمروسوتن سومبر سمولا جادي دڤولاو ايستر.
منوروت ڤاكر اكيولوڬي دان ڬيولوڬي، ڤمبالقن سچارا برللواسا تله مڠعقيبتكن كڤوڤوسن سومبر ڤوكوق هوتن دالم ماس لبيه كورڠ 800 تاهون سهاج. كايو بالق امت ڤنتيڠ كڤد ڤندودوق ڤولاو اين. اي دڬوناكن سباڬاي سومبر باهن اڤي، ڤمبيناءن رومه دان سمڤن. جوݢ دڤرچاياءي دڬوناكن اونتوق ممبوات ڤرالتن باڬي مڠڠكوت ڤاتوڠ٢ ڬرڬاسي موءاي.
منجلڠ تاهون 1400، سلوروه هوتن بلوكر ڤولاو ايت هابيس دتبڠ سهيڠڬب ‘بوتق’. سومبر اءير دري ڤريڬي دان مات اءير جادي كريڠ كونتڠ. اوليه كران ككورڠن سومبر ماكن دان مينوم، كأداءن ڤندودوق ڤولاو ايستر اين مولا مڠالمي ڤروبهن درستيک.
ترداڤت بوقتي منونجوقكن ڤنيڠڬلن تولڠ٢ ماءنسي يڠ دڤرچاياءي عقيبة كلاڤرن، مريک مولا مماكن داڬيڠ سسام سنديري اتاو دكنلي سباڬاي فينومينا كانيباليسمى. منجلڠ تاهون 1700، دأڠڬركن هاڽ تيڠڬل 10 هيڠݢ 25 ڤراتوس ڤوڤولاسي اصل سجق 800 تاهون دهولو.

ميستري ڤاتوڠ ڬرڬاسي
سجق ڤنموان ڤرتام ڤولاو ايستر اوليه ڤڠمبارا ڤد 1722، راماي ڤاكر٢ اركيولوڬي، سجاره، بيولوڬي دان ڬيولوڬي تله مڠكاجي ڤاتوڠ٢ باتو ترسبوت يڠ برجومله 887 بواه.
ڤاتوڠ موءاي يڠ ڤاليڠ بسر دكنلي سباڬاي ڤارو دڠن كتيڠڬين 9.9 ميتر دان برتڽ لبيه كورڠ 82 تن. كباڽقن ڤاتوڠ٢ اين دلتق مڠهادڤ جاءوه دري اره لاءوتن. باڬايمان اورڠ راڤا نوي بوليه مميندهكن ڤاتوڠ٢ سبرت ايت دري كواري كديستيناسي ترسبوت تروس دڤردبتكن.
انتارا تيوري يڠ دتمڤيلكن اونتوق منجواب ڤرسوءالن ترسبوت اياله دڠن تيكنولوڬي انتي-ڬراۏيتي يڠ دڤينجم درڤد مخلوق اسيڠ. دكاتاكن، اوليه كران ڤولاو ايستر اين ساڠت ترڤنچيل، موڠكينكه ماءنسي اين ‘دأمبيل’ دري نڬارا لاءين سجوروس دتورونكن دڤولاو ايستر اونتوق ممولاكن تمدون بارو؟ دان باتو ڤاتوڠ ڬرڬاسي اين دباڠونكن سباڬاي ڤاتوڠ برهالا اونتوق توجوان ڤڽمبهن كڤد مخلوق اسيڠ ترسبوت؟
تيوري كدوا، منوروت اركيولوڬي دان ڤاكر سجاره، ڤاتوڠ اين دبينا سباڬاي سيمبول كمڬهن ڤواق٢ ترتنتو دڤولاو ايستر. اين تربوقتي ترداڤت ڤربيذاءن دري سڬي بنتوق دان ساءيز دأنتارا ڤاتوڠ موءاي يڠ دتموءي دسلوروه كڤولاوان اين.

دأنتارا تيكنيک ڤواق ڤولاو ايستر اين مڠوكير دان ممباڠونكن ڤاتوڠ٢ اين (يڠ تله دبنتڠكن اوليه ڤاكر٢ ساءين س) اياله ڤاتوڠ ايت دأوكير دأتس ليريڠ بوكيت باتو ۏلكانو. بهاڬين بلاكڠ ڤاتوڠ يڠ ماسيه برچنتوم دڠن ليريڠ بوكيت اصل ايت دأوكير سچارا سيستماتيک.
اي ممبوليهكن ڤاتوڠ موءاي يڠ بارو دأوكير ترڤيسه دان مڠڬلوڠسور سچارا ڤرلاهن-لاهن مڠڬوناكن كايو بالق يڠ دتبڠ دهوتن بردكتن. كايو ايت كمودين دسوسون دباوه ڤاتوڠ باتو ڬرڬاسي موءاي سبلوم دتاريق كديستيناسيڽ.
اد جوݢ تيوري كجوروتراءن لاءين دكأيتكن. انتاراڽ تيكنيک ڤڠڬيليق، كريتا لونچور، ڬرقن ڬويڠ، تالي دان انتارا يڠ ڤوڤولر، سوده تنتو ڤڠليبتن مخلوق اسيڠ.
ڤاتوڠ٢ ڬرڬاسي اين دأوكير سڤرتي واجه ماءنسي، دڤربوات درڤد باتو٢ ڬونوڠ براڤي يڠ برساءيز بسر دان موده دداڤتي دري بهاڬين كواري دڤولاو ترسبوت.
راماي ڤڠكاجي ڤرچاي ڤولاو ايستر دديامي اوليه اورڠ ڤولينيسيا دأنتارا 300 سهيڠݢ 1200 مسيحي. اناليسيس DNA جوݢ منونجوقكن ڤنروک اول ڤولاو اين براصل دري ڤولينيسيا.
انتارا تيوري يڠ لوڬيک، ڤاتوڠ٢ ڬرڬاسي دڤولاو اين دبينا سباڬاي واكيل نينيق مويڠ يڠ ڤرلو دحرمتي دان دسمبه اوليه قوم تردهولو. اين كران ماجوريتي قوم تردهولو مڠعملكن كڤرچاياءن انيميسمى.
ڤد تاهون 2012، دنيا اركيولوڬي دكجوتكن اڤابيلا منداڤتي كڤالا ڤاتوڠ موءاي دڤولاو اين سبنرڽ ممڤوڽاءي بادن يڠ ترتيمبوس جاءوه كباوه تانه، دڠن اوكيرن ڤيتروڬليف ڤوربا.



