مات واڠ تراول

GALERI NUSANTARA 20

Mata Wang Terawal

Bagi kebanyakan orang, duit lama mungkin dianggap tiada nilai apatah lagi jika ia tidak lagi laku untuk digunakan. Berbeza dengan mereka yang mempunyai hobi mengumpul mata wang lama, kini koleksi duit lama ini bukan sekadar hobi semata-mata tetapi juga boleh menjana pendapatan sampingan.

Setiap satu duit lama ini mempunyai sejarah tersendiri yang menggambarkan perjalanan ekonomi dunia sejak zaman dahulu.

Duit syiling terawal dikenali sebagai ‘Stater’ telah ditempa pada kurun ke-7 Sebelum Masihi (SM) di Lydia, sebuah negeri di bawah naungan empayar Yunani (hari ini dikenali sebagai Turki).

Syiling ini dipanggil ‘Stater’ yang bermaksud ‘penimbang’ dalam bahasa Yunani yang diperbuat daripada elektrum iaitu campuran logam emas dan perak. Lama kelamaan, ia hanya diperbuat daripada emas dan perak tulen.

Penggunaan wang syiling ini kemudian tersebar ke empayar lain di seluruh dunia yang kemudian mula menghasilkan mata wang mereka sendiri.

Di Kepulauan Melayu, perkembangan mata wang berkait rapat dengan aktiviti perdagangan. Mata wang terawal yang digunakan ialah kulit siput gerus yang diguna pakai sejak abad ke-3 Masihi, yang dibawa masuk dari Borneo dan Kepulauan Maldives.

Mengikut catatan awal di semenanjung Tanah Melayu, duit syiling pertama dihasilkan semasa zaman pemerintahan Sultan Muzaffar Shah di era Kesultanan Melaka pada tahun 1445. Pada muka syiling tersebut tertera nama Sultan yang memerintah dan gelaran Islam baginda.

Namun, menurut Wan Muhammad Danial Wan Omar, Kurator Muzium dan Galeri Seni Bank Negara, fakta terbaru menunjukkan duit syiling terawal di Tanah Melayu diperkenalkan oleh Kesultanan Kedah pada abad ke-13 Masihi.

“Sebelum ini catatan sejarah menunjukkan Kesultanan Melayu Melaka menghasilkan duit syiling terawal di Tanah Melayu. Tetapi berdasarkan artifak dan kajian terbaru mendapati sebenarnya syiling terawal dihasilkan oleh Kesultanan Kedah pada abad ke-13 Masihi. Ketika itu, Sultan Muhammad Shah (1201 – 1236 Masihi) telah mengeluarkan syiling yang dihasilkan daripada perak.

“Setelah Kedah, barulah penghasilan syiling diikuti oleh kesultanan Melayu yang lain seperti Melaka, Pahang, Johor, Perak, Perlis, Terengganu, Selangor dan Kelantan. Majoriti kesultanan di Tanah Melayu ketika itu mengeluarkan duit syiling sendiri untuk kegunaan harian,” jelas Danial.

Zaman dahulu, kebanyakan duit syiling dihasilkan daripada timah kerana Tanah Melayu kaya dengan bijih timah, selain yang dihasilkan dengan perak dan emas. Antara panggilan syiling ini seperti mas, kupang, pitis, keton dan tra.

Jika sejarah duit syiling bermula pada zaman empayar Yunani, duit kertas pula dikatakan bermula di empayar China.

“Wang kertas pula mula diperkenalkan di China pada abad ke 7 Masihi ketika pemerintahan Dinasti Tang dan digunakan secara rasmi pada abad ke 11 Masihi di zaman Dinasti Song.

“Asalnya bermula apabila masyarakat China suka menyimpan barang berharga mereka pada tukang emas yang akan mengeluarkan sejenis resit. Resit itulah yang digunakan penduduk dalam pembelian. Lama kelamaan, resit itu bertukar fungsi menjadi wang kertas,” terang Danial tentang sejarah permulaan wang kertas.

Kemasukan penjajah Portugis, Belanda, Inggeris dan Jepun turut membawa mata wang mereka yang digunakan di Kepulauan Melayu. Mata wang Persekutuan Tanah Melayu  pula dikeluarkan setelah Bank Negara Tanah Melayu ditubuhkan pada tahun 1959.

Setelah Persekutuan Tanah Melayu bertukar menjadi Malaysia, Bank Negara Malaysia telah mengeluarkan mata wang Malaysia pertama yang digelar ‘Ringgit’ pada 12 Jun 1967.   

Sejak dikeluarkan, duit syiling dan wang kertas kita telah melalui beberapa siri evolusi. Wang kertas Malaysia sudah melalui empat siri evolusi. Siri keempat bertemakan keunikan Malaysia yang dikeluarkan pada tahun 2012 adalah yang masih diguna pakai sehingga sekarang. Manakala duit syiling pula telah melalui tiga siri evolusi.

Jika anda ingin tahu lebih dekat tentang sejarah mata wang, berkunjunglah ke Muzium dan Galeri Seni Bank Negara Malaysia yang terletak di Sasana Kijang, Jalan Dato Onn, Kuala Lumpur.

Pelbagai jenis mata wang dipamerkan di sini sama ada dari zaman Kesultanan Melayu, zaman penjajahan sehinggalah ke era moden masa kini. Pelbagai syiling daripada timah, tembaga, perak dan emas dalam berbagai bentuk dipamerkan.

Antara mata wang tertua yang ada di sini ialah ‘duit hidung semut’ yang dihasilkan pada tahun 1050 sehingga 256 Sebelum Masihi. Mata wang yang diperbuat daripada tembaga ini diperkenalkan semasa pemerintahan Dinasti Chao di China, namun duit ini turut digunakan di Tanah Melayu.

Terdapat juga kulit siput gerus, antara mata wang terawal yang digunakan di Tanah Melayu. Antara yang unik ialah mata wang berbentuk haiwan yang dihasilkan oleh negeri yang mengeluarkan bijih timah.

“Mata wang bentuk haiwan ini ada maksud tersendiri. Ia berkait dengan kepercayaan zaman dulu, contohnya semangat haiwan untuk menjaga kawasan bijih timah. Contohnya, bentuk ayam jantan dan kambing melambangkan pengorbanan. Bentuk kura-kura melambangkan usia panjang, gajah pula lambang kekuatan. Manakala bentuk buaya dan ikan dipercayai dapat mengalirkan bijih timah ke lombong berkenaan.

“Mata wang haiwan ini selalunya dihasilkan oleh ‘pawang kelian’ iaitu bomoh atau pawang yang mempunyai pengetahuan dari sudut spiritual. Orang akan merujuk kepada pawang ni untuk mengetahu haiwan apa yang sesuai untuk dijadikan bentuk mata wang mereka,” jelas Danial.