تيڤق سيريه لامبڠ دان ترتيب اورڠ ملايو

 GALERI NUSANTARA 16

TEPAK SIRIH 

Lambang adab dan tertib orang Melayu

PADA hari ini, tepak sirih hanya digunakan dalam adat istiadat Melayu seperti meminang dan upacara perkahwinan. Berbeza dengan zaman dahulu, tepak sirih bukan sekadar kelengkapan untuk menyimpan sirih, tetapi juga mencerminkan adat tradisi bangsa Melayu.

Dahulu, tepak sirih memainkan peranan penting dalam kehidupan seharian. Ketika itu, mengunyah sirih merupakan satu budaya santai mengisi waktu lapang

dan salah satu komunikasi sosial dalam masyarakat. Tidak hairanlah ia menjadi salah satu peralatan yang wajib untuk menikmati sirih. 

Ia merupakan sebuah bekas yang diperbuat daripada kayu, tembaga atau perak. Tepak sirih terdiri daripada beberapa komponan iaitu bekas sirih, cembul, bujam epok, kacip, gobek, celepa dan ketur. Cembul-cembul akan diisi dengan pinang, gambir, tembakau, cengkih dan kapur.

Cembul-cembul ini pula disusun mengikut peraturan yang telah ditetapkan oleh orang-orang dahulu. Orang Melayu menamakan tepak sirih berbentuk bujur sebagai ‘puan’ manakala tepak sirih berbentuk empat segi bujur dipanggil ‘tepak’.

Daun sirih yang disusun dalam dalam tepak ini haruslah dilipat bersisip antara satu sama lain dan disamakan tangkainya. Sirih yang berlipat ini wajib dibuat supaya tidak terlihat ekor sirih.  

Jika kelihatan ekor sirih, ia menandakan kurang sopan dan tidak menghormati tetamu. Tertib menyusun isi tepak sirih ini juga melambangkan apa yang perlu didahulukan dan yang kemudian, dikemudiankan.

Menurut Mohammad Anis Abdul Samad, Kurator Muzium Etnografi Melayu, Universiti Malaya, mengunyah sirih pada zaman dahulu adalah satu kebiasaan tidak kira lelaki dan perempuan.

“Sebab itu zaman dulu, rumah orang-orang Melayu memang biasa ada peralatan tepak sirih ini kerana ia seperti kegunaan harian. Ada yang diperbuat daripada kayu, manakala yang dibuat daripada tembaga selalunya digunakan untuk majlis-majlis adat,” jelas Mohammad Anis.

Tepak sirih yang dibaluti kain baldu bertekat benang emas pula digunakan dalam upacara seperti adat merisik, meminang dan bertunang. Ia sebagai simbol memulakan perbualan, simbol pertanyaan, simbol penerimaan, simbol penolakan dan simbol penyatuan. 

Semasa zaman Kesultanan Melayu Melaka, diceritakan pahlawan Hang Tuah telah memberikan sepiak sirih di dalam tepak sirih kepunyaan Sultan Mahmud kepada Hang Jebat semasa mereka berhenti berehat dalam pertarungan, sebelum Hang Tuah berjaya merampas keris Taming Sari dari tangan Hang Jebat. 

Di zaman awal Kesultanan Melayu Perak, terdapat dua buah tepak sirih yang diperbuat dari emas bernama Puan Bujur dan Puan Naga Taru yang telah dijadikan sebagai alat kebesaran diraja ketika itu. Tepak sirih itu masih tersimpan sebagai khazanah berharga istana Sultan Perak sehingga kini.